Istorija i razvoj Slobodnog zidarstva u Srbiji

Srednjevekovna Srbija u period između 1389 i 1526, prodorom Otomanskog carstva na Balkan, podpada pod tursku vlast. Od 1699 do 1739 i kasnije tokom 18. Veka današnja Srbija je podeljena između Austrougarskog i Otomanskog carstva. Od početka 19. Veka započinje borba za samostalnu Srbiju, ali reke Dunav i Sava ostaju južna granica Harsburskog cartsva sve do 1918.

Zbog ovakve podele, istorija početaka i razvoja slobodnog zidarstva tokom 18. i 19. veka na tlu današnje Srbije, mora se posmatrati odvojeno - za krajeve severno i južno od reka Dunava i Save. Ovo dvojstvo postojalo je sve do 1918. Kada je došlo do ujedinjenja Vojvodine, severno i Kraljevine Srbije – dela Srbije, južno od ovih dveju reka, a zatim i do stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, kasnije Kraljevine Jugoslavije.

Ne zaboravimo, prva – Majka Velika Loža svih slobodnih zidara sveta – Velika Loža Engleske, osnovana je 1717. u Londonu.

18. vek

Već u vreme vladavine Josifa II Harsburškog , 1785. Osnovana je prva Loža na tlu današnje Srbije u Petrovaradinu pod imenom Probitas. Znameniti članovi ove Lože bili su episkop Josif Jovanović Šakabenta i kasniji mitropolit Stefan Stratimirović.

U drugom, južnom delu današnje Srbije, u vreme vladavine turskog sultana Selima III, u Beogradu je od oko 1790 delovala Tursko srpska Loža. O čijem imenu i radu ima malo podataka, ali se zna da su njeni eminentni članovi bili su Mitropolit beogradski Metodije, Petar Ičko, Knez Aleksa Nenadović, Janko Katić. Među članovima je bilo i hrišćana i muslimana i jevreja.

19. vek 

Tokom ustanka i borbe za nacionalno oslobođenje, 1804 do 1813, značajnu ulogu igrali su masoni – Petar Ičko i Janko katić, a u prvoj vladi obrazovanoj 1811. Prvi ministar prosvete bio je Dositej Obradović, takođe mason i srpski prosvetitelj.

1842. osnovana je Loža pod imenom Ali Koč u Beogradu i ona je 1851. Imala 204 člana.

1877. došlo je do potpunog oslobođenja Srbije od turske vlasti, ali tokom ovih oslobodilačkih ratova u Srbiji je bilo puno dobrovoljaca iz Italije koji su pomogli 1876. osnivanje Lože Svetlost Balkana – Garibaldi pod zaštitom Velikog Orijenta Italije. Na severu Srbije, već ranije su osnovane pod zaštitom Velike Lože Ugarske u Vršcu - Lože 1870. Egalitas, 1873. , Pri steni istine, u Novom sadu - 1875 Loža Libertas, pod zaštitom Velikog Orijenta Ugarske, u Velikom Bečkereku - 1877 loža Thales i u Somboru - 1896, Loža Budućnost, pod zaštitom Simboličke Velike Lože Ugarske.

Srbija je 1822. Proglašena kraljevinom i u njoj su osnovane nove Lože Srbska zadruga i Sloga, rad i postojanstvo u Beogradu pod zaštitom Velikog Orijenta Italije, Stella orientalis, 1890, u Pančevu, ali i Pobratim, 1891 u Beogradu, Nemanja 1892 u Nišu, pod zaštitom Simboličke velike Lože Ugarske i 1897 Filantropija u Somboru. Tada dolazi do vidljivog uspona slobodnog zidarstva u Kraljevini Srbiji. 1893. Br. Sreten Stojković objavljuje knjigu Slobodno zidarstvo – njegov cilj i principi, njegova sadašnjost i prošlost. 1894. Prvi mason, predsednik Vlade Kraljevine Srbije postaje Br. Svetomir Nikolajević.

Najistaknutije ličnosti iz oblasti obrazovanja, nauke, umetnosti, politike, plemstva, sveštenstva bili su članovi ovih Loža i u napretku Srbije i njenom razvoju, odigrali su značajnu ulogu. Jedan od najznačajnijih doprinosa koji su dali masoni u Srbiji bio je Sretenjski ustav Kraljevine Srbije, jedan od prvih i najliberalnijih Ustava toga vremena u svetu iz 1835. Na njegovoj naslovnoj stranici istaknuti su jasni masonsku simboli.

20. vek

1905. osnovana je Loža Aurora u Vršcu, Kasnije su formirane Lože u Beogradu – 1909. Ujedinjenje – pod zaštitom VO Italije i 1910. Šumadija – pod zaštitom VL Hamburga, a 1911. Loze - Stvaranje – Alkotas u Subotici i Svet u Velikom Bečkereku.

Sticajem istorijskih okolnosti, Kraljevina Srbija nije imala Veliku masonsku Ložu sve do 1919. godine. Iako neubičajeno, njenom nastanku 1919. prethodilo je formiranje i razvoj Starog i prihvaćenog Škotskog reda. 22. Aprila 1909. Uz pomoć Braće iz VL Rumunije i kasnije Grčke, osnovan je Kapitel Ružinog Krsta 18 st. Starog i prihvaćenog Škotskog reda, a Maja 1912, formiran je i Vrhovni Savet SPŠR Srbije. Već u oktobru Vrhovni Savet ŠR dobio je u Vašingtonu priznanje 24 Vrhavna Saveta iz sveta.

Tek 1919. Po ujedinjenju nekoliko slovenskih naroda u zajedničku državu, Kraljevinu Srba Hravata i Slovenaca 1918. godine, 09. Juna 1919. došlo je do osnivanja Velike Lože Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca „Jugoslavija“ koju je sačinjavalo 6 Loža: Sloga, rad i postojanstvo, Pobratim i Šumadija - iz Beograda i Maksimilijan Vrhovac, Ivan Grof Drašković i Budnost iz Hrvatske. Time je ova VL postala jedina i najviša masonska vlast u kraljevini. Te iste godine formiran je i Vrhovni Savet Starog i Prihvaćenog Škotskog Reda Kraljevine SHS.

1929. Kraljevina SHS, dobija ime Jugoslavija, što uslovljava i promene u imenu VL i VS ŠR. Prvi Veliki Majstor VL Jugoslavija i Vrhovni Komander VS bio je Đorđe Vajfert, industrijalac, kasnije guverner nacionalne banke, dobrotvor. U periodu intenzivnog napredovanja i razvoja SZ do 1940. Veliki majstori VL Jugoslavija bili su posle Đorđa Vajferta – do 1933, Br. Dušan Milićević, 1933 - 1940 i Andija Dinić 1940. do uspavljivanja VL s početkom II svetskog rata. Ovo je jedan od najpovoljnijih perioda u razvoju SZ. Kralj Aleksandar Karađorđević je prema nekim podacima bio slobodni zidar u francuskoj, a pripadnost slobodnom zidarstvu Kneza Pavla Karađorđevića, regent u periodu od 1933 do 1941, dakle, posle atentata na Kralja Aleksandra, bila je nesumljiva. Mnogi predsednici vlada, ministri, članovi akademije nauka, naučnici, umetnici, mutičari, slikari i pisci, bili su članovi masonskih Loža iz tog vremena. Pod zaštitom VL Jugoslavije radilo je 30 Loža.

VL J unela je svetlost u Narodnu Veliku Ložu Čehoslovačke 27. 10. 1923. U Beogradu je od 11 do 16. Septembra 1926. Održan je veliki Masonski kongres na kome je učestvovalo 56 predstavnika iz 20 masonskih obedijencija iz Evrope i Amerike. U rezoluciji koja je objavljena podržane su ideja slobode i demokratije kao jedini mogući put ka pravdi i poštovanju građana, bezuslovno i potpuno razoružanje u svetu i ideja o formiranju u svakoj zemlji masonskih odbora koji bi pomogli rešavanje ekonomskih problema i nesuglasica među zemljama mirnim putem.

Ujedinjena VL Engleske priznala je VL Jugoslavija 1930. godine. Uzajamna priznanja i prijateljski odnosi razmenjeni su sa preko 50 VL sveta. U periodu pred II sv. rat Knez Pavle Karađorđević, kao slobodni zidar i bliski rođak i predstavnik VL J prisustvovali su jula 1939 instalaciji Vojvode od Kenta kao VM UVL Engleske, što je bilo od naročitog značaja zbog događaja koji su kasnije usledili. Već u tom periodu započinje preseljenje dela masonske arhive iz Beograda u London zbog sve nepovoljnijeg razvoja situacije u Evropi. 1. Avgusta 1940. VL Jugoslavija je samouspavana.

Okupacija zemlje od strane nacističke Nemačka dovela je do gašenja masonske aktivnosti. Mnogobrojna Braća bila su hapšena i poslata u koncentracione logore, a desetak njih je streljano. Gestapo je prikupljao podatke o slobodnim zidarima i saslušavao ih, a među nima je bio i poslednji predratni VM VL J, Br. Andrija Dinić. Od oktobra 1941. Do januara 1942. U prostorijama Hrama VL, održana je Antimasonska izložba koja je bila praćena neviđenom antimasonskom i antisemitskom propagandom koju je pratilo, kao poseban kuriozitet, izdavanje antimasonskih poštanskih maraka koje su dugo posle toga bile u opticaju.

Vlada Kraljevine Jugoslavije i Kralj Petar II Karađorđević, prelaze u London. Predsednik te vlade i mnogi ministri bili su braća masoni. Dobar deo Braće koji su ostali u zemlji priključio se oslobodilačkom pokretu i tako doprineo oslobođenju zemlje 1944.

U periodu posle rata u uspostavljanju prelazne vlasti učestvovali su kao ministri mnogi slobodni zidari, ali kratko posle ovoga, po uspostavljanju proruskog komunističkog režima, oni su nestali iz javnog i političkog života.

Tokom komunističke vlasti u Jugoslaviji i Srbiji, slobodno zidarstvo nikada nije potpuno zamrlo. Slobodni zidari su delovali na tri načina. Preko obnovljene lože – Beogradska Loža i Jugoslovenska Loža u Beogradu i jednog venčića u okviru Srpske akademije nauke i umetnosti u periodu od 1945. do 1967; radom u emiggraciji gde je obnovljena VL i putem pojedinačnih inicijacija u stranim Ložama tokom sedamdesetih i osamdesetih godina. Pomoć Braći u pokušajima da se obnovi rad loža dolazio je iz SAD i Švajcarske. Kontakti su održavani sa Velikim Komanderom Škotskog Reda Br. Širerom i Velikim Komanderom Škotskog Reda Južne jurisdikcije, Luterom Smitom. Značajnuaktivnost u tom periodu imali su masoni i u okviru begradskog univerziteta. Jedan od njih Br. Ivo Andrić dobio je 1961. Nobelovu nagradu za književnost.

U egzilu je obnovljena VL J i VS ŠR u Rimu 1947. Ali je ugašena 1967. Lože pod zaštitom VLJ u egzilu nalazile su se u Rimu, Kairu, Aleksandriji i Parizu.

Tokom šezdesetih i sedamdesetih godina, mnogobrojna Braća inicirana su u inostranim obedijencijama. Veći broj njih pristupio je sz pokretu u VL Alpina u Švajcarskoj, ali i širom sveta, a naročito u Americi, Francuskoj, Engleskoj i Nemačkoj.

U periodu između 1989 i 1993. u Jugasloviji vlada atmosfera iščekivanja demokratizacije i uvođenja političkog pluralizma, ali i straha od međunacinalne napetosti i sukoba. U takvim okolnostima dolazi do obnavljanja slobodnog zidarstva u Srbiji.

U martu 1989. Registruju se tri Lože u Beogradu, u Srbiji: Pobratim, Sloga, rad i postojanstvo i Maksimilijan Vrhovac. Posle kontakata i razgovora u Budimpešti i Vupertalu, dolazi, i pored mnogobrojnih manipulacija budućeg VM, do unošenja svetla u probuđenu VL J 23. Juna 1990. Svetlost su uneli Br. Ernst Valter i UVL Nemčke. Te godine se održavaju prvi višestranački izbori u zemlji, a međunacionalne tenzije sve više rastu i preti ozbiljan sukob. Uskoro počinju ratovi u kojima je živote izgubilo oko 140 000 ljudi, od čega u BiH, oko 100 000. Na čelu Srbije u ovim vremenima bio je Slobodan Milošević koji je svojom autokratskom vladavinom i nesposobnošću da razume i prilagodi se novonastalim međunarodnim okolnostima, uveo Srbiju u ratove i izolaciju. U uslovima propagiranja rata od strane Miloševića i režima, napada na medije i slobodu štampe, uspona kriminalnih grupa i ekstremnih nacionalnih organizacija bliskih vlasti, SZ u Srbiji je trebalo da odigra ključnu ulogu u širenju ideja građanske slobode, duha međunacionalne i druge tolerancije i duha slobode. Tadašnji VM nije bio dorastao takvom zadatku i u pokušajima da se ne zamera tadašnjim vlastima, na sve prigovore o ovakvom njegovom stavu, odgovarao je autoritarnim merama, izbegavanjem održavanja Godišnje skupštine 1992. i isključenjima oponenata. Zbog svega ovoga, u UVL Nemačke je u sradnji sa mnogom Braćom iz Srbije odlučeno da se sudbina daljeg razvoja sz u Srbiji poveri Saveznom Veću VL J . Zbog nesigurnosti i pritisaka vlasti, naredna GS 1993. održana je van zemlje, u Italiji, u Riminiju. 13 i 14. Marta 1993. Čekić VM preuzeo je dotadašnji zamenik VM Br. Braca Ćeran, a već sutra dan Br. Dragograd Tanasić. Time je konačno postavljen siguran i stabilan kamen temeljac obnovljene VLJ. Ona je promenila ime u Regularna Velika Loža Jugoslavija. Senat UVL Nemačke je prihvatio ovu odluku GS i pružio svu neophodnu pomoć za dalji rad. Među Braćom koja su učestvovala u donošenju ovih vađnih odluka bio je i najveći broj onih koji su osamdesetih godina bili inicirani u VL Alpina.

Od tog trenutka započinje dalji rast i napredovanje i razvoj SZ u Srbiji. Slobodni zidari su u nastavku svog delovanja dali i doprinos kraju autoritarne vladavine SM i uvođenju demokratije u Srbiji. Oko 2000. Godine, prilikom rušenja režima Slobodana Miloševića, RVLJ imala je oko 200 članova. RVLJ se ubrzano se razvijala dalje i širila svetlost, a aktivnim doprinosom u međunarodnom bratskom lancu, dobijala sve više priznanja od VL širom sveta. 2002. RVLJ je dobila, odnosno obnovila priznanje UVL Engleske kao jedina Velika Loža koja je nastavljač kontinuiteta slobodnozidarske aktivnosti na teritoriji Srbije od njenog osnivanja 1919. i kao potvrda priznja datog 1930. od strane UVL Engleske. Svetska Konferencija Velikih masonskih Loža je 30 septembra 2007., posle izdvajanja Crne Gore i preimenovanja RVLJ u RVLS, u Portlandu priznala RVLS kao jedinu i suverenu masonsku vlast u Srbiji koja vuče kontinuitet od njenog nastanka 1919. godine.

Veliki Majstori u periodu od 1993. Do 2012. Bila su Braća: NUVM Dragorad Tanasić (1993 – 1995), NUVM Novak Jauković (1995 – 1999), NUVM Jovan Vasiljević( 1999 – 2001), NUVM Srđan Stanković (2001 – 2005), NUVM Petar Kostić (2005 – 2012). Na Skupštini RVLS 03. Decmbra 2011. Za novog NUVM izabran je Br. Ranko Vujačić koji će preuzeti svoju dužnost 02. Juna 2012. Godine na GS RVLS u Beogradu.

Posebno plodan period u razvoju RVLS je vreme u poslednjih desetak godina kada je RVLS narasla od 300 na 1000 Braće, od 11 na 30 Loža, od 80 na oko 150 međunarodnih priznanja, od 3 na 8 humanitarnih društava. Trenutno Lože imaju svoja 4 hrama i centralni Hram RVLS u Beogradu koji su izgrađeni naporom i zalaganjem Braće članova. U toku je formiranje malog muzeja i biblioteke. RVLS ima svoj klub i u njemu organizuje mnoge aktivnosti kao što su tribine, predavanja, koncerti. U okviru RVLS funkcionišu Odbori za zdravstvo, ekologiju, nauku, humanitarne aktivnosti, pravnu pomoć, istraživanje SZ – upravo prerastao u Istraživačku Ložu Br. 33 Quatuor Coronati, odbor za kulturu i odbor za komunikaciju sa javnošću. Jedan od najvažnijih zadataka RVLS koji se kontinuirano sa uspehom ostvaruje jeste širenje svetla i osnivanje loža u svim delovima Srbije i pažljiva i selektivna regularizacija članova iz nekoliko iregularnih paramasonskih organizacija.

U redovnom radu Loža koristi se više različitih rituala među kojima najviše loža koristi modifikovani Šrederov ritual, Škotski ritual, Emulation. U okviru RVLS postoje Lože koje rade na engleskom jeziku – Loža br. 21 Sveti Jovan – Saint John i Loža koja radi na nemačkom jeziku – Br. 26 Lessing.

RVLS je razvila i bobočne redove kao što su Stari i prihvaćeni Škotski red, Mark Master Mason i Royal Arch, a svoj podmladak neguje kroz DeMolay red u kome aktivno radi oko 40 mladih.

Novoizabrani VM NU Br. Ranko Vujačić preuzeo je svoju dužnost 02. Juna 2012.

Lože pod zaštitom RVLS su:

1. L. Br. 1 - Pobratim Or. - Beograd

2. L. Br. 2 - Maksimilijan Vrhovac – Or. Beograd

3. L. Br. 3 - Svetlost Balkana – Garibaldi – Or. Beograd

4. L. Br. 5 - Vuk Karadžić – Or. Beograd

5. L. Br. 6 – Mitropolit Stratimirović – Or. Novi Sad

6. L. Br. 7 – Libertas – Or. Novi Sad

7. L. Br. 8 – Dositej Obradović – Or. Beograd

8. L. Br. 9 – Vojvodina – Or. Zrenjanin

9. L. Br. 10 – Stvaranje – Alkotas – Or. Subotica

10.L. Br. 11 – Dunav – Or. Novi Sad

11.L. Br. 13 – Mihajlo Pupin – Or. Beograd

12. L. Br. 14 – Amadeus – Or. Beograd

13. L. Br. 15 – Nemanja – Or. Niš

14. L. Br. 16 – Singidunum – Or. Beograd

15. L. Br. 17 – Istina – Or. Beograd

16. L. Br. 19 – Sloga, rad i postojanstvo – Or. Beograd

17. L. Br. 20 – Stella polaris – Or. Subotica

18. L. Br. 21 – Sveti Jovan – Saint John – Or. Beograd

19. L. Br. 23 – Šumadija – Or. Beograd

20. L. Br. 24 – Aurora – Or. Vršac

21. L. Br. 25 – Đorđe Vajfert – Or. Beograd

22. L. Br. 26 – Lessing – Or. Beograd

23. L. Br. 27 – Evropa – Or. Beograd

24. L. Br. 28 – Svetinja – Or. Kragujevac

25. L. Br. 29 – Mudrost i vera – Or. Beograd

26. L. Br. 30 – Probitas 1785 – Or. Petrovaradin

27. L. Br. 31 – Alma mons – Or. Novi Sad

28. L. Br. 32 – Branislav Nušić – Or. Smederevo

29. L. Br. 33 – Quatuor Coronati – Or. Novi Sad

30. L. Br. 34 – Stevan Sremac – Or. Niš

Br. BBS